Nhiều người chỉ nghĩ đến việc thay giày bảo hộ khi đế đã mòn trơ, mũi giày rách toạc hoặc lớp lót bung ra từng mảng. Nhưng phần lớn hư hại nguy hiểm lại diễn ra âm thầm bên trong, từ đế chống trượt mất ma sát đến lớp chống đâm xuyên suy yếu, mà mắt thường khó nhận ra ngay. Đến khi sự cố xảy ra thì đã quá muộn. Vậy khi nào nên thay giày bảo hộ để tránh rủi ro trượt ngã, va đập hay vật sắc nhọn đâm xuyên trong lúc làm việc? Nội dung dưới đây sẽ chỉ ra những dấu hiệu cụ thể, mốc thời gian tham khảo và cách kiểm tra để bạn chủ động quyết định đúng lúc, thay vì chờ đến khi giày hỏng hẳn mới thay.
1. Dấu hiệu cho thấy giày bảo hộ đã đến lúc cần thay
Nhiều người chỉ nghĩ đến việc thay giày bảo hộ khi giày rách toác hoặc mũi thép lộ hẳn ra ngoài. Thực tế, giày có thể xuống cấp âm thầm từ bên trong trước khi biểu hiện ra bên ngoài rõ rệt. Dưới đây là những dấu hiệu cụ thể trên từng bộ phận, giúp bạn quan sát và tự đánh giá tình trạng giày đang mang.
Đế cao su là bộ phận tiếp xúc trực tiếp với mặt sàn nên thường mòn trước tiên. Khi các rãnh khắc trên đế mòn phẳng, mất độ nhấp nhô, độ bám giảm rõ rệt, đặc biệt trên nền dầu mỡ hoặc sàn ướt. Đây là lúc nguy cơ trượt ngã tăng cao mà nhiều người không để ý vì đế vẫn còn nguyên hình dạng bên ngoài. Mũi giày thép hoặc composite là lớp bảo vệ chống va đập và vật rơi, nếu quan sát thấy phần mũi bị móp, nứt hoặc có vết lõm sâu, lớp bảo vệ bên trong có thể đã suy yếu dù chưa lộ ra ngoài. Lớp lót bên trong cũng cần kiểm tra định kỳ: khi lớp đệm chống sốc bị xẹp, rách hoặc ẩm mốc, khả năng giảm chấn giảm đi đáng kể, khiến bàn chân chịu lực nhiều hơn khi di chuyển hoặc đứng lâu.
Ngoài các bộ phận chính, cảm giác tổng thể khi mang giày cũng là chỉ báo quan trọng. Đường may hoặc lớp keo dán giữa đế và thân giày bị bung hở là dấu hiệu cho thấy kết cấu giày không còn chắc chắn, dễ khiến nước hoặc dị vật lọt vào trong. Mùi hôi bất thường, dù đã vệ sinh và phơi khô đúng cách vẫn không hết, thường phản ánh vi khuẩn hoặc nấm đã bám sâu vào lớp lót, ảnh hưởng đến vệ sinh khi sử dụng lâu dài. Khi giày mất form, méo dáng hoặc gây đau, mỏi chân sau thời gian ngắn sử dụng, đó là dấu hiệu tổng hợp cho thấy giày không còn thực hiện đúng chức năng bảo vệ ban đầu, bất kể bề ngoài còn trông ổn hay không.
2. Thời gian sử dụng và tiêu chuẩn an toàn quyết định thời điểm thay giày
Không có công thức chung nào áp dụng cho mọi đôi giày bảo hộ, vì tuổi thọ thực tế phụ thuộc vào cách sử dụng và môi trường làm việc cụ thể. Hai người lao động dùng cùng một mẫu giày nhưng làm việc ở hai môi trường khác nhau sẽ có thời điểm thay giày hoàn toàn khác nhau.
Tần suất sử dụng là yếu tố đầu tiên cần tính đến. Người làm việc 8 giờ/ca liên tục, đặc biệt là làm theo ca xoay vòng, khiến giày chịu áp lực ma sát và va đập nhiều hơn so với người chỉ mang giày vài giờ mỗi ngày. Môi trường làm việc cũng tác động trực tiếp đến tuổi thọ giày bảo hộ lao động: nơi ẩm ướt dễ làm mục đế, môi trường hóa chất có thể ăn mòn lớp bảo vệ, còn nhiệt độ cao kéo dài làm biến dạng vật liệu nhanh hơn bình thường. Loại giày cũng quyết định độ bền khác nhau — giày da thường chịu lực tốt nhưng cần bảo dưỡng, giày vải nhẹ nhưng xuống cấp nhanh trong môi trường khắc nghiệt, còn giày chống hóa chất có tuổi thọ gắn liền với khả năng chống thẩm thấu của lớp phủ. Vì vậy, tem nhãn và hướng dẫn sử dụng từ nhà sản xuất luôn là căn cứ quan trọng để người dùng ước lượng thời gian thay thế phù hợp, thay vì chỉ dựa vào cảm quan.
Bên cạnh thời gian sử dụng, tiêu chuẩn an toàn giày bảo hộ (ISO/ASTM) mới là thước đo quyết định giày có còn đủ điều kiện làm việc hay không. Các chỉ số như khả năng chống va đập, chống trượt, chống đâm xuyên và chống tĩnh điện được thiết kế để bảo vệ người lao động trong những tình huống rủi ro cụ thể. Khi một trong các chỉ số này suy giảm — ví dụ đế giảm độ bám khiến khả năng chống trượt không còn đảm bảo, hoặc lớp lót chống đâm xuyên bị nén mỏng do sử dụng lâu ngày — đôi giày đó đã không còn đáp ứng tiêu chuẩn ban đầu, dù bề ngoài vẫn có thể trông bình thường. Đây chính là dấu hiệu bắt buộc phải thay, bởi an toàn lao động không thể đánh giá bằng mắt thường mà phải dựa trên khả năng thực tế của từng bộ phận bảo vệ.
3. Cách kiểm tra định kỳ để xác định đúng thời điểm cần thay giày
Nhiều người chỉ dựa vào cảm giác "thấy giày còn dùng được" để quyết định khi nào nên thay giày bảo hộ, trong khi dấu hiệu hư hỏng thường xuất hiện âm thầm trước khi mắt thường nhận ra. Một quy trình kiểm tra định kỳ, dù đơn giản, giúp phát hiện sớm những chỗ mòn, nứt hay biến dạng mà nếu bỏ qua có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bảo vệ khi làm việc.
Quy trình kiểm tra trực quan nên đi theo trình tự cố định để không bỏ sót chi tiết nào. Bắt đầu bằng việc nhìn tổng thể đôi giày dưới ánh sáng đủ: quan sát mũi giày xem có bị bung, hở lớp bảo vệ hay không, kiểm tra đường may ở các mối nối có dấu hiệu sờn, đứt chỉ. Sau đó dùng tay sờ dọc theo đế và thân giày để cảm nhận độ cứng bất thường hoặc chỗ phồng rộp bên trong lớp lót. Bước cuối là uốn cong đế giày một góc vừa phải – nếu xuất hiện vết nứt ngang hoặc đế không còn đàn hồi như ban đầu, đó là dấu hiệu cần lưu ý. Với giày có mũi thép hoặc composite, nên kiểm tra thêm phần tiếp giáp giữa mũi bảo vệ và phần vải/da xung quanh, vì đây là vị trí dễ tách lớp sau thời gian dài chịu lực.
Tần suất kiểm tra phù hợp phụ thuộc vào môi trường làm việc thực tế. Với công việc tiếp xúc hóa chất, nhiệt độ cao hoặc bề mặt sắc nhọn, kiểm tra nên thực hiện đầu mỗi ca làm việc. Môi trường văn phòng kỹ thuật hoặc kho bãi ít khắc nghiệt hơn có thể kiểm tra theo tuần, còn kiểm tra tổng thể chi tiết hơn nên đặt lịch hàng tháng. Bộ phận an toàn lao động (HSE) thường là đơn vị chịu trách nhiệm xây dựng lịch kiểm tra này và đối chiếu với hồ sơ cấp phát trang bị bảo hộ của từng người lao động, đảm bảo không có khoảng trống giữa thời điểm giày xuống cấp và thời điểm được thay mới.
Để áp dụng ngay tại nơi làm việc, có thể dùng checklist ngắn sau mỗi lần kiểm tra:
- Đế giày còn độ bám, không nứt gãy khi uốn cong
- Mũi giày không bị hở, biến dạng hoặc lộ lớp bảo vệ bên trong
- Đường may và các mối nối không sờn, đứt chỉ
- Lớp lót bên trong không ẩm mốc, không bong tróc
- Không có mùi lạ hoặc dấu hiệu hóa chất ăn mòn vật liệu
- Kích thước và form giày vẫn giữ đúng như ban đầu, không méo lệch
Người lao động có thể tự thực hiện checklist này trước khi vào ca, còn HSE nên định kỳ đối chiếu lại để quyết định thời điểm cần thay giày bảo hộ dựa trên dữ liệu thực tế thay vì chỉ dựa vào thời gian sử dụng ước tính.
4. Mẹo bảo quản giúp kéo dài tuổi thọ giày, giảm tần suất phải thay
Không phải cứ đợi giày hỏng mới nghĩ đến việc thay mới. Cách vệ sinh, phơi khô và lưu trữ hàng ngày ảnh hưởng trực tiếp đến việc khi nào nên thay giày bảo hộ, vì vật liệu xuống cấp nhanh hay chậm phần lớn phụ thuộc vào thói quen sử dụng của người mang.
Sau mỗi ca làm việc trong môi trường bẩn, dầu mỡ hoặc ẩm ướt, nên vệ sinh giày ngay chứ không để bụi bẩn bám lâu trên bề mặt da hoặc đế. Dùng khăn ẩm hoặc bàn chải mềm lau sạch phần mũi giày, đường chỉ và đế trước khi bụi kết dính thành lớp cứng khó xử lý. Với giày dính hóa chất hay dầu công nghiệp, cần lau ngay để tránh chất này ăn mòn lớp keo dán hoặc làm giòn vật liệu bảo vệ mũi giày.
Phơi khô cũng là bước dễ bị làm sai. Nhiều người có thói quen sấy giày bằng nhiệt độ cao hoặc phơi trực tiếp dưới nắng gắt để nhanh khô, nhưng cách này lại khiến đế cao su co rút, lớp keo dán bong sớm hơn bình thường. Nên để giày khô tự nhiên ở nơi thoáng gió, tránh ánh nắng chiếu trực tiếp lên phần đế và mũi giày.
Khi không sử dụng, giày bảo hộ cần được bảo quản ở nơi khô thoáng, tránh để gần nguồn nhiệt như máy nóng, ống xả hoặc khu vực có nhiệt độ cao kéo dài. Nhiệt và độ ẩm là hai yếu tố khiến đế giày lão hóa nhanh, ngay cả khi giày ít bị mang. Duy trì đều đặn những thói quen này giúp giày giữ được khả năng bảo vệ ổn định hơn theo thời gian, đồng thời giảm tần suất phải thay mới so với việc sử dụng và bảo quản tùy tiện.
